Obozy internowania i pracy przymusowej na świecie - historia



Obozy na świecie w Wikipedii

Pierwsze koncentracyjne obozy odosobnienia zostały utworzone przez Hiszpanów pod koniec XIX wieku na Kubie. Według przybliżonych szacunków w latach 1896 - 1898 w kubańskich obozach umarło ponad 90 tys. ludzi, ale liczba ta była prawdopodobnie o wiele większa, skoro w samej tylko prowincji Hawana naliczono 50 tys. zmarłych.

Po raz kolejny obozy koncentracyjne utworzyli Anglicy w wyniku tzw. "Wojen Burskich" w południowej Afryce. W liście z kwietnia 1901 roku do przywódcy Burów Louisa Bothy lord Roberts zapowiada, iż zmuszony będzie do "zastosowania wyjątkowych metod, do których cywilizowane narody uciekają się w podobnych okolicznościach". Około 120 tys. Burów z terenów opanowanych przez partyzantkę dostaje się do obozów koncentracyjnych, które pokryły gęstą siecią południową Afrykę od Pretorii i Johannesburga w głębi Transwalu po leżące na wybrzeżu Port Elizabeth i East London. Według angielskiego historyka Packenhama w 58 obozach dla Burów zmarło od 20 do 28 tys. ludzi. Od końca 1901 roku obozy zostały objęte kontrolą brytyjskiego komisarza i powoli rozwiązywane.

Dr Heinrich Göring rozwiązuje kwestię murzyńską

Od klęski obu burskich republik i rozwiązania ostatnich obozów w południowej Afryce minęło zaledwie kilka lat, gdy na terenach obecnej Namibii niemieckie wojska kolonialne dowodzone przez gen. von Trotha rozpoczęły akcję planowego wyniszczania murzyńskiego plemienia Hererów. W przeciwieństwie do obozów hiszpańskich i angielskich, gdzie wysoka śmiertelność wynikała z niedostatków zaopatrzenia i fatalnych warunków sanitarnych, Niemcy postanowili ostatecznie rozwiązać "kwestię murzyńską". Zbuntowanych Hererów wypędzono w bezludne rejony pustyni Kalahari. To, czego nie dokonały karabiny maszynowe, dokończyła natura: niemieckie patrole znajdowały później tysiące zwłok wokół wyschniętych źródeł (studnie już wcześniej zostały zatrute). Dla niedobitków zaś stworzono obozy koncentracyjne, w których znaczono więźniów literami GF (Gefangene) i zmuszano do pracy fizycznej. W nieludzkich warunkach klimatycznych i przy znikomym wyżywieniu niewolnicy ci budowali linię kolejową z Lüderitzbucht do Keetmanshoop. Naoczni świadkowie opowiadali później o mordowaniu niezdolnych do pracy ciosami bagnetu i batożeniu do krwi. W efekcie tych działań, gdy w 1911 roku spisywano ocalałych Hererów, z dawnych 80 tys. doliczono się zaledwie 15 tys.
Masowe wyniszczanie plemion tubylczych było w Afryce na porządku dziennym i nie stanowiło wyłącznie niemieckiej specjalności. Dość wspomnieć brytyjską rzeź Matabeli i Maszonów zamieszkujących późniejszą Rodezję, nie mówiąc o wcześniejszych masakrach krajowców w Australii czy Tasmanii. Jednak casus namibijskich Herero daje dużo do myślenia ze względu na kilka nowych elementów. Po pierwsze, celem władz było eksterminowanie Murzynów zajmujących interesujące Niemców terytoria. Po drugie, pojawia się - zupełne novum - praca, i to wyniszczająca. Po trzecie, więźniowie są znakowani, zakładane są ich kartoteki, przeprowadza się eksperymenty medyczne. Działali tam doktorzy Hinck i Fischer, zajmujący się udowadnianiem tezy o niższości rasowej Murzynów i szkodliwości rasowych krzyżówek (właśnie pod kierunkiem Fischera studiować będzie przyszły oświęcimski "anioł śmierci" - doktor Josef Mengele). Dodajmy, że komisarzem Niemieckiej Afryki Południowo-Zachodniej był dr Heinrich Göring, ojciec Hermanna. I że właśnie do wspomnień z Afryki będzie odwoływać się podczas procesu norymberskiego pierwszy szef gestapo i założyciel niemieckich obozów koncentracyjnych Hermann Göring.
Jak to bywa, w wypadku obozów koncentracyjnych mamy do czynienia z sumowaniem doświadczeń i uzupełnianiem ich o nowe rozwiązania. Hiszpanie pierwsi stworzyli pilnowane i otoczone drutem kolczastym zony, w których skoncentrowano na zasadzie administracyjnego zarządzenia tysiące ludzi. Anglicy dodali bydlęce wagony, którymi przewożono Burów do obozów. Niemcy, wypierając pierwotnych mieszkańców z żyznych terenów przeznaczonych na kolonizację, uzupełnili poprzednie doświadczenia o eksterminacyjny cel, pracę w nieludzkich warunkach i biurokratyczną technologię, która znajdzie zastosowanie przy konstruowaniu hitlerowskich "fabryk śmierci".
Wojny kolonialne poprzez skalę konfliktu umasowiły ten proces, nadając mu zorganizowaną i zinstytucjonalizowaną formę. Dopiero jednak pierwsza wojna światowa, przez internowanie dziesiątków tysięcy jeńców wojennych i obywateli wrogich państw, z precedensów uczyniła normalną praktykę. Wreszcie 5 listopada 1918 roku Rada Komisarzy Ludowych w ogarniętej rewolucją Rosji wydaje słynny dekret "O czerwonym terrorze", który przewidywał zabezpieczenie Republiki Radzieckiej od wrogów klasowych przez izolowanie ich w obozach koncentracyjnych. Ofiarami obozów - do końca 1920 roku powstało ich 84 z 50 tys. więźniów - już nie obcych, ale obywateli własnego państwa. Obóz koncentracyjny zaś z dawnego ośrodka internowania i prewencji przeistoczy się - jak pisała Hannah Arendt - w laboratorium totalitarnych reżimów.
Materiał źródłowy
WALDEMAR WOJNAR "Zanim powstały łagry i kacety"
Inne materiały:
Dawles - "Obozy koncentracyjne i obozy zagłady"
Wojny Burskie
BEREZA, polski obóz koncentracyjny
Obozy koncentracyjne we Włoszech podczas II Wojny Światowej
Wystawa "CZŁOWIEK CZŁOWIEKOWI... Obozy na terenie Dolnego Śląska i Opolszczyzny w czasie II wojny światowej" - Wrocław, 10 listopada 2004 r.

Pierwsze Hitlerowskie obozy koncentracyjne zostały zorganizowane w III Rzeszy jeszcze przed II wojną światową, na mocy "rozporządzenia wyjątkowego o ochronie narodu i państwa" z dnia 28 lutego 1933 r. Rozporządzenie to umożliwiało zawieszenie wolności osobistej obywateli niemieckich i zezwalało na aresztowanie i osadzanie bez wyroku sądowego na czas nieograniczony wszystkich osób uznawanych za wrogów państwa i narodu. Sankcjonowało ono praktykę bojówek nazistowskich (jeszcze sprzed zdobycia władzy w wyborach w 1933 r.) zakładania "prywatnych więzień", w których przetrzymywano siłą osoby niechętne rodzącemu się reżimowi, zwłaszcza działaczy robotniczych. Po zdobyciu władzy przez nazistów służyły one przede wszystkim wyniszczeniu opozycji antyhitlerowskiej oraz odizolowaniu ludzi uznanych za groźnych bądź "nieprzydatnych".

20 marca 1933 r. na podstawie zarządzenia Heinricha Himmlera zorganizowano pierwszy obóz koncentracyjny w Dachau (niektóre źródła wskazują, że pierwszym niewielkim obozem, założonym 12 marca 1933 r. był obóz Dürrgoy (Tarnogaj, obecnie dzielnica Wrocławia). Jeszcze w roku 1933 SA i SS oraz policja, zorganizowały kolejne obozy, m.in. w Oranienburgu, Berlinie (tzw. Columbia-Haus), Królewcu (Quednau), Papenburgu, Esterwegen, Kemna bei Wuppertal, Sonnenburgu, Sachsenburgu, Lichtenburgu. W 1934 r. obozy koncentracyjne podporządkowano SS, a obóz w Dachau stał się obozem wzorcowym. Sztab tych obozów od 1936 (do końca wojny) mieścił się w Oranienburgu. W następnych latach założono obozy w: Sachsenhausen (1936), Buchenwaldzie (1937), Mauthausen (1938), Flossenbürgu (1938) oraz obóz dla kobiet w Ravensbrück (1939). Szacuje się, że jeszcze przed wojną przez obozy niemieckie przeszło 165-170 tysięcy więźniów.

Po utworzeniu w 1936 r. obozu w Sachsenhausen w pobliżu Oranienburga, do maja 1941 r. podlegała mu filia Gross Rosen (miejscowość Rogoźnica, leżąca około 60 km na południowy zachód od Wrocławia). Część pól, na których powstał obóz Gross Rosen należało do firmy "Granitwerke Alfons Hay," specjalizującej się w wydobywaniu kamieni budowlanych. Ponieważ właściciel był Żydem, najprawdopodobniej odesłano go do jednego z miejsc zagłady, a firma przeszła w ręce SS. Obóz koncentracyjny Gross Rosen powstał w sierpniu 1940 r. i istniał do lutego 1945 r. Od 1941 r. był jednostką samodzielną. Podlegało mu ponad 80 podobozów. Przeszło przez niego 125 tys. więźniów, głównie obywateli polskich, z których około 50 tys. zginęło.

Będący podobozem KL Gross Rosen, arbeitslager (obóz pracy)- AL Fünfteichen w Fünfteichen (pol. Miłoszyce) działał przynajmniej od 15 października 1943 do 21 stycznia 1945 r.(patrz data likwidacji obozu "LASKOWITZ" na wiosnę 1943 r. - przypis J. Urbaniak), kiedy wszystkich więźniów mogących poruszać się o własnych siłach ewakuowano z powrotem do macierzystego obozu Gross Rosen.

Podczas wojny niemieccy naziści wprowadzili nowe typy obozów, zgodnie z rozszerzeniem ich roli w przeprowadzaniu założeń polityki nazistowskiej oraz konkretnych celów natury militarnej. Obozy zaczęły służyć jako miejsca przetrzymywania inteligencji krajów podbitych (w szczególności polskiej), kleru (w szczególności katolickiego), osób związanych z ruchem oporu i podziemiem, ofiar łapanek ulicznych oraz jeńców wojennych. W obozach masowo wykorzystywano więźniów do niewolniczej i wyczerpującej pracy na rzecz niemieckich firm, w tym przede wszystkim koncernów przemysłu wojennego.

Eliminacja elit polskich, jak również masowe mordy na zwykłej ludności miały miejsce w ramach przygotowanego Generalnego Planu Wschodniego, mającego na celu kolonizację ziem słowiańskich. Po 1939 r. znacznie rozbudowano dotychczas istniejące obozy koncentracyjne na terenie przedwojennej III Rzeszy, a w miarę zdobyczy terytorialnych w okupowanych krajach organizowano nowe obozy i ośrodki zagłady. Największymi nowo powstałymi tego typu obozami były (w kolejności ich powstawania): Stutthof (sierpień 1939), Auschwitz (wiosna 1940), Neuengamme (czerwiec 1940), Natzweiler-Struthof (lipiec 1940), Gross-Rosen (1940), Bergen-Belsen (październik 1940), Majdanek (październik 1941), Hertogenbosch (styczeń 1942), Ryga-Kaiserwald (Salaspils – maj 1943), Mittelbau-Dora (koniec 1943). Przy lokalizacji obozów brano m.in. pod uwagę położenie dogodne ze względów komunikacyjnych, sąsiedztwo wielkich zakładów produkcyjnych lub kamieniołomów w celu wykorzystania pracy niewolniczej więźniów (np. Mittelbau-Dora, Gross-Rosen).

Osobnym torem potoczyła się historia obozów przeznaczonych dla wymordowania milionów Żydów z całej Europy. Wraz z atakiem Niemiec na ZSRR specjalne szwadrony rozpoczęły akcję masowych mordów na Żydach, najpierw mężczyznach i chłopcach, potem również kobietach i dzieciach. W obliczu problemów organizacyjnych, wysokich kosztów oraz trudności psychologicznych dla katów, związanych z tak licznymi egzekucjami, już w 1941, a szerzej od 1942 r., wybrane placówki zaczęto przygotowywać pod kątem nowej metody masowej eksterminacji. Instalowano całe systemy komór gazowych i krematoriów, które miały służyć mordowaniu i paleniu tysięcy zwłok dziennie – głównie Żydów. Zgodnie z planem zagłady Żydów (tzw. Endlösung, pl. ostateczne rozwiązanie), którego techniczne szczegóły przyjęto na Konferencji w Wansee, 20 stycznia 1942, w wyselekcjonowanych obozach prowadzono masową zagładę podbitej ludności żydowskiej. W obozach Niemcy mordowali również masowo Romów.

Najwcześniejszej uruchomiony został obóz zagłady Kulmhof (grudzień 1941) w Kraju Warty. W Generalnym Gubernatorstwie, w ramach Einsatz Reinhard: powstały ośrodki zagłady: Treblinka II (lipiec 1942), Sobibor (marzec 1942) i Belzec (marzec 1942). Na terytorium wcielonym do Rzeszy przystosowano do tego celu tyły olbrzymiego obozu Birkenau.

W miarę przybliżania się wojsk alianckich do granic Rzeszy, Niemcy próbowali zatrzeć ślady funkcjonowania obozów. W szczególności obozy zagłady rozbierali i równali z ziemią, niektóre instalacje wysadzali w powietrze. Więźniów obozów koncentracyjnych wyprowadzano w marszach śmierci.
W obozach tych więziono około 18 mln osób z 30 krajów świata, z których zginęło 11 mln.

Dane źródłowe: Wikipedia - Obozy niemieckie 1933-1945
Obozy na Śląsku - Ściąga


Napisz do mnie




Powrót do strony głównej

Powrót do planu interaktywnego

Opracowanie i webmaster: J.Urbaniak
Utworzono: 01.12.2008 r.
Ostatnia aktualizacja 01.12.2008 r.